LANIE L. BALLESTEROS-TIU, Ph.D.1ST SEMESTER, SY 2016 - 2017 (Webster,1974) isang sistema ng komunikasyon sa pagitan ng mga tao sa pamamagitan ng mga pasulat at pasalitang simbulo. (Hill) pangunahin at pinakaelaboreyt na anyo ng simbolikong gawaing pantao (Gleason) masistemang balangkas ng sinasalitang tunog na pinipili at isinasaayos sa paraang arbitraryo upang magamit ng mga taong kabilang sa isang kultura 1. Masistemang balangkas - ponema - Morpema - salita - pangungusap - diskurso/talata 2. Sinasalitang tunog - lakas o enerhiya - artikulador - resonador - 21 ponema - paraan ng artikulasyon at punto ng artikulasyon - posisyon ng dila Nagbabago . Ginagamit 6.3.subsconscious 4.pag-unlad/ dinamiko .magkakaiba-iba ang wika dahil magkakaiba ang kultura ng mga tao sa daigdig 7.conscoius . Nakabatay sa kultura . Pinipili at isinasaayon . Arbitraryo .bawat komunidad ay nakakalikha/nakabubuo ng mga sariling pagkikinlanlan sa paggamit ng wika na ikinaiiba ng iba pang komunidad 5. Yo-he-ho 4. Ta-ra-ra-boom-de-ay 5.1. Bow-wow 2. Teorya mula sa Bibliya 8. Pooh-pooh 3. Ta-ta 6. Pahayag ni Rizal . Ding-dong 7. Instrumento sa komunikasyon 2. Lumilinang ng malikhaing pag-iisip . Nagbubuklod sa isang bansa 4.1. Nag-iingat at nagpapalaganap ng kaalaman 3. Instrumental .tumutugon sa pangangailangan (Pakiusap o Pautos) 3.nagpapanatili/ nagpapatatag ng relasyong sosyal 2. Regulatori .komukontrol o gumagabay sa kilos/asal ng iba .1. Interaksyunal . Personal . Heuristik .nakapagpapahayag ng imahinasyon sa malikhaing paraan 6. Impormatib .naghahanap ng mga impormasyon/datos 7. Imahinatibo .4.nakapgpapahayag ng sariling opinyon o damdamin (pormal o di-pormal na talakayan) 5.nagbibigay ng impormasyon o datos . . isang mahalagang karunungan ng pagpapahayag ng tumutukoy sa sining ng maganda at kaakit-akit na pagsusulat at pagsasalita. Maaari ring sabihing ito ay pag-aaral upang magkaroon ng kasiningan at kahusayan ang isang individwal sa pagpili ng mga salitang gagamitin sa kanyang pagsusulat o pagsasalita kaya. . . . Ito ay isang pag-aaral sa masining na paggamit ng lenggwahe upang maimpluwensyahan ang damdamin at kaisipan ng ibang tao. .. Matatandaan na Malaking papel ang ginagampanan ng retorika bilang isang mahalagang sangkap ng pagpapahayag maging sa pormal na pananalumpati. . Ito ay nagmula sa salitang Griyego na “rhetor” na kapwa nangangahulugang isang “Guro” at “Mananalumpati” o tagapagsalita sa isang pagpupulong. .Pag-aaral kung paano makabubuo ng isang kaisipan sa pamamagitan ng mga piling salita at upang maiangkop sa target ng awdyens at matamo ng manunulat ang kanyang layunin. Susi sa mabisang pagpapahayag na nauukol sa kaakit-akit. kaiga-igaya at epektibong pagsasalita o pagsulat. . . Isang Temporal na Sining 4. Isang Kooperativong Sining 2. Isang May-Kabiguang Sining 6.1. Isang Limitadong Sining 5. Isang Pantaong Sining 3. Isang Nagsusupling na Sining . 1. Wika 2. Lipunan 4. At iba pang larangan . Sining 5. Pilosopiya 3. Nagbibigay-ngalan 5.1. Nagbibigay-daan sa Kumonikasyon 2. Nagpapalawak ng Pananaw 4. Nagbibigay-kapangyarihan . Nagdidistrak 3. Deliberatibong – ginagamit sa senado at kongreso . Panghukuman – makikita sa husgado.Demonstratibo .ginagamit upang purihin o sisihin ang tao o grupo ng tao 2. 3 GAMPANIN NG RETORIKA 1. ginagamit upang mapawalang-sala o maidiin ang sinasakdal 3. Pagpapanatili ng aksiyon 6. Pagsisimula ng aksiyon 5. Pagbabago ng paniniwala 4. Pagbuo ng paniniwala 2.1. Pagpapaliwanag 3. Paglikha ng birtuwal na karanasan . Pandaigdig A.I.Pasalitang retorika . SOPHIST – naging magandang oportunidad .Ang mga retor ang itinuturing na pinakamahusay.Panahon ni Aristotle – gobyernong demokrasya .Tawag sa unang guro ng retorika . pinakamatalino at tunay na tinitingala ng bayan. Klasikal na Panahon .Binabayaran upang magsanay ng mga retor . Mga batang lalaki – malakas ang silakbo ng damdamin. maka-ideyal at sobra kung magtiwala Matandang lalaki – masungit. at makitid ang pag- iisip Nasa hustong edad . nagtitiwala bagamat may kaakibat na paghihinala . hindi madaling mapaniwala.tamang balanse ng pag-uugali. mapalabok na salita.1. mapagalaw at maimpluwensiyahan ang isip ng tagapakinig. . metapora at nakakalitong argumento upang manghimok.mga binabayarang guro .” . paniniwala at gawi ng mga tagapakinig sa isang konkretong oras at panahon.Ang mga Sophist .“Ang katotohanan ay nakabatay sa mga batas. Sinauang mag-aaral ni Socrates Si Aristotle ang isa sa mga sikat niyang mag-aaral Ang kanyang estilo ay paggamit ng diyalogo sa pagitan ng mga tauhan – ilan sa mga obra – GORGIAS & PHAEDRUS Tinutulan ang teknikal na pagdulog sa retorika (panghikayat kaysa katotohanan) .isa sa mga pinakaimpluwensyang sinaunang teorista na mariing sumalungat at pananaw ng mga sophist. Plato .2. pilosopiya. . Tagumpay ng argumento sa katotohanan hindi ang panghikayat. Aristotle – mula sa hilagang bahagi ng Gresya Noong 335 BCE nagsimulang gumawa ng sarili niyang paaralan sa Athens at tinawag itong LYCEUM. retorika. Nakapagsulat ng mahigit 150 na aklat. Napakalawak ang saklaw ng kurikulum sa lyceum – lohika.3. pisika at biyolohiya. Nahalal siya sa mga maraming matataas na tungkulin kasama ang pagiging senado sa Roma.4. . Ang nagdala at ngapakilala ng Griyegong Pilosopiya at Retorika sa Roma Isang abogado – nakilala dahil sa galing niya sa pagtatanggol at orador kaya nagkaroon siya ng maraming tagasuporta. Cicero .(Marcos Tulius Cicero) Romanong orador sa panahon ng Republika. Isocrates .isa isa pinakatanyag at pinakamahusay na guro noon ng mga Griyego Ipinanganak sa Athens noong 436 BC sa isang mayamang pamilya Naging estudyante siya nina Socrates at Gorgias subalit umalis sa kanyang bayan nang magkaroon ng kaguluhan sa politika at nagbukas ng sariling paaralan sa CHIOS.5. . A true rhorician is a good man skilled at speaking. Corax Syracuse – tagapagtatag ng Retorika bilang agham 8. 7. Pinakatanyag pagdating sa pagtuturo ng kaisipan na. Sumulat ng mga aklat sa Retorika.matagumpay na orador ng Espanya at Roma Pagkatapos ng pag-aaral sa Roma bumalik sa Espanya at nagpatayo ng pampublikong paaralan. Antiphon – kauna-unahang nagsanib ng teorya at praktika sa retorika .6. Quintilian . paglikha ng tula Trivium – ang sabject na preliminary ( retorika. b. grammar at lohika) (astronimi. geometry. RETORIKA SA GITNANG PANHON/MIDYIBAL AT RENASIMYENTO Sa panahong ito ang retorika ay nakasumpong ng praktikal na aplikasyon sa tinatawag na tatlong artes: a. musika. at c. pagsesermon. paggawa ng sulat. aritmitik) . San Isidore ng Seville – kastilang arsobispo .3 pangunahing midyival na awtoridad sa Retorika 1. Martianus Capella – awtor ng isang ensayklopidya 2. Flavius Cassiodorus – historyan. nagtatag ng mga monastery 3. MODERNONG RETORIKA Mga Modernong Retorisyan 1. Chaim Perelman pilosopo sa batas mahalagang retorisyan ng 20th Century pangunahing gawa niya ay TRAITE DE IRGUMENTASYON – LA NOUVELLE RETORIQUE kasama niya si LUCIE OLBRECHTS-TYTECA ang mga pinakamaimpluwensiynag konsepto niya ay: DISSOCIATION. THE UNIVERSAL AUDIENCE. QUASI-LOGICAL ARGUMENT at PRESENCE . pilosopo at makata Ilang sa mga akdang isinulat niya ay: A RHETORIC OF MOTIVES. CONSUBSTANTIALITY. LANGUAGE AS SYMBOLIC ACTION. at COUNTERSTATEMENT Isa sa pinakaimpluwensiyang konsepto niya ay: IDENTIFICATION.2. Kenneth Burke Reorisyan. A GRAMMAR OF MOTIVES. DRAMATISTIC PENTAD . A NOTE ON THEORY AND PRACTICE 4. Edwin Black Kilala sa kanyang aklat na RHETORICAL CRITICISM: A STUDY IN METHOD Naglathala ng mga maimlpuwensiyang sanaysay na: SECRECY AND DISCLOSURE AS RHETORICAL FORMS. THE SEOND PERSONA.3. MARSHALL MCLUHAN Media artist Kilala sa kanyang sinulat na THE MEDIUM IS THE MESSAGE . bugtong. epiko. Karamihan sa mga panitikan nila’y yaong mga pasalin-dila gaya ng mga bulong: tugmang-bayan. mga kwentong-bayan. salawikain at awiting-bayan na anyong patula. alamat at mito na anyong tuluyan at ang mga katutubong sayaw at ritwal ng babaylan bilang pinakaunang anyo ng dula sa bansa. . . GOLD at GLORY. maghanap ng ginto at upang lalong mapabantog sa pamamagitan ng pagdaragdag ng kanilang nasasakop. Pananakop ng Kastila Dumating ang mga Kastila sa bansa taglay ang tatlong Gs – GOD. Dumating sila na ang pangunahing layunin ay ihasik ang Kristiyanismo. tibag. . o Sila rin ang nagpakilala ng konseptong maharlika o dugong bughaw sa mga Pilipino na mababatid sa mga akdang awit na ang mga pangunahing tauhan ay mga hari. reyna. senakulo. Halimbawa sa mga ito ay ang mga uri ng dulang: 1. ang Doctrina Christiana na nalimbag noong 1553 na isang panrelihiyong aklat. 2. o Tulang gaya ng mga pasyong inaawit. Sa panahong ito nalimbag ang pinakaunang aklat sa bansa. karamihan sa mga unang akdang nalikha sa panahong ito ay halos paksang pananampalataya. Panitikang Pamaksang Pananampalataya at Kabutihang-asal Dahil sa pananampalataya ang pangunahing pakay ng mga Kastila. prinsipe at prinsesa – isang patunay ang awit na Florante at Laura ni Balagtas at mga dulang duplo at karagatan. santa cruzan 3. Ngunit noong Agosto 8. Nalimbag rin sa panahong ito ang pinakaunang newsletter sa bansa noong 1637 – ang Successos Felices (Fortunate Events) ni Tomas Pinpin na may 14 na pahina. palaging nagwawagi ang Kastila at talunang niyayakap ng mga Muslim ang Kristiyanismo. Ang pasyon . Ang mga panitikan namang ukol sa kabutihang-asal ay ang Urbana at Feliza ni Padre Modesto de Castro. Nauso rin ang carillo o mga dulang puppet na yari sa karton na gumalaw sa likod ng isang mailaw at puting tela. 1811 lamang nalathala ang pinakaunang pahayagan sa bansa – ang Del Superior Govierno na umabot hanggang labinlimang tomo. isinasadula rito ang mga himagsikan sa pagitan ng mga sundalong Kastila at mga Muslim sa Mindanao at sa wakas ng dula. isa sa patulang anyo na makarelihiyon. Ang mga dulang Moro-Moro naman ay pumapaksa sa tagumpay ng mga Kastila. . Nalathala ang mga pahayagang propagandista na pinangunahan ng La Solidaridad noong Pebrero 19. maisiwalat ang malubhang kalagayan ng bansa sa ilalim ng pamamalakat ng mga Kastila at upang pairalin ang kalayaan at demokrasya. karamihan sa mga panitikang nalikha ay may diwang rebolusyonaryo at nagbukas sa kamalayang Pilipino sa di-makataong pagtrato sa kanila ng mga Kastila at nag-uudyok na kalabanin ang pamahalaan. ) Panitikang Rebolusyonaryo at Sedisyoso Sa ikalawang bahaging ito ng kasaysayang pampanitikan sa panahon ng pananakop ng Kastila.” . 1889 na naglalayong “matamo ang pagbabagong kailangan ng bansang bilang tugon sa kalagayang panlipunan at pang-ekonomiya. . . Pedro Serrano Laktaw. Apolinario Mabini. . Rizal na may sagisag-panulat na Laong Laan ay naging bahagi ng pahayagang La Solidaridad. Antonio Luna. at marami pang iba ay nagsisulat din. Ang mga bayaning sina . Marcelo H. Ang pambansang bayaning si Dr. . at ang may- akda ng mga nobelang Noli Me Tangere at El Filibusterismo na unang nalimbag at nalathala sa Espanya at naging mitsa sa mga rebolusyonaryong Pilipino na mag-aklas laban sa mga Kastila. Graciano Lopez-Jaena. . . Del Pilar (na may sagisag-panulat na PLARIDEL). Emilio Jacinto. Mariano Ponce. Jose P. o Lope K. na tuluyang nagpabagsak sa pamahalaang Kastila. o Jose Corazon de Jesus na tinaguriang Makata ng Pag-ibig at may panulat- sagisag na ‘Huseng Batute. o Kabilang sa mga manunulat sa panahong ito sina Cecilio Apostol na sumulat ng mga oda para kay Rizal. Recto na naging tanyag sa kanyang natatanging mga talumpati. o Severino Reyes na sumulat ng imortal na dulang “Walang Sugat” at tinaguriang Ama ng Dulang Tagalog. Pananakop ng Amerikano 1898 . Santos na sumulat ng obra-maestrang “Banaag at Sikat” at nagpauso ng panitikang sosyalista.’ o Jose dela Cruz na may panulat-sagisag na ‘Huseng Sisiw’ dahil sisiw ang ipinababayad kapag nagpapagawa sa kanya ng tulang pag-ibig. o Zoilo Galang na pinakaunang nobelistang (A Child of Sorrow) Pilipino sa Ingles at maraming-marami pang iba . o Nagsimula lamang umusbong ang mga panitikan sa Ingles noong 1910 dahil sa mga bagong silang na manunulat. Claro M. - Sa panahong ding ito isinilang ang mga ilang imortal na makatang Pilipino na nagsisulat sa Ingles at Tagalog. bodabil na isang uri ng dula kung saan umaawit at sumasayaw ang mga artista na nagbunga sa sarsuwela ng Pilipinas. Ang mga Amerikano ang nagpakilala ng mga fairy tale sa mga Pilipino na ginamit ng mga gurong Tomasites sa pagtuturo. Ipinakilala rin ang pinilakang-tabing – ang pelikula. unti-unting naisantabi pansamantala ang dulang panteatro sa bansa dahil sa nakahiligan na ng mga Pilipino ang panonood ng pelikulang- tahimik. Dula ang naging pangunahing panitikan sa panahong ito. . . . ngunit nag-umpisa ito sa mga artistang gumagalaw lamang at nagsasalitang walang tinig (silent films). Dahil sa dala rin ng mga Amerikano ang pelikula sa bansa. . Pinakamatindi ang paghihimagsik ng dulang “Hindi Ako Patay” na hindi na nakilala ang may-akda dahil sa ginamit nito ang pangalan ng kanyang may-bahay. Ang pinakaunang pelikulang Hollywood na ginawa sa bansa ay ang pelikulang Zamboanga. Abad na itinanghal noong Mayo ng 1903 – ang Tanikalang Ginto. Ngayon at Bukas ni Aurelio Tolentino ay tumuligsa rin sa Amerikano. Ang dulang Kahapon. Isa sa mga unang dulang itinanghal sa panahon ng mga Amerikano na umuusig sa mga Amerikano at sedisyoso ay ang kay Juan K. Ito ang kauna- unahang Hollywood film na may underwater scene. Ang mga unang pormal na pelikula sa bansa ay ukol sa buhay ng bayaning si Rizal at ng kanyang dalawang nobela. . nagkaroon ang mga Pilipino ng tanaga (maikling tulang may apat na taludtod at ang bilang ng pantig ay 7-7-7-7) . Ang panahong ito sa kasaysayan ng bansa at ng panitikan ang tinaguriang Gintong Panahon ng Panitikang Filipino dahil higit na malaya ang mga Pilipino (kaysa noong sa Amerikano) sa pagsulat ng panitikan at pagsanib ng kultura. kaugalian at paniniwalang Pilipino sa mga ito. Dahil sa dinalang haiku (maikling tulang may tatlong taludtod at may bilang na pantig na 5-7-5 sa taludtod).Sumibol nang lubos ang panitikan ng bansa sa panahong ito dahil ipinagbawal ng namumunong Hapon ang paggamit ng wikang Ingles at itinaguyod ang pagpapayaman sa panitikan gamit ang mga katutubong wika sa bansa. Arceo at Genoveva Edroza-Matute dahil sa mga makintal na maka- feministang maikling-kwento. Pananakop ng Hapon . Sa panahon ding ito kinilala ang mga manunulat na babaeng Pilipino sa pangalan nina Liwayway A. . Mga Piling Katha at Mga Piling Sanaysay ni Alejandro Abadilla. Maiikling Kwentong Tagalog ni Teodoro Agoncillo. o Sumilang din sa panahong ito ang aktibismo ng mga batang mag-aaral noong nagsisimula ang dekada ’80 at ang kanilang panitikang aktibista gaya nina . Quintin Perez. Ako’y Isang Tinig ni Genoveva Edroza-Matute o Lalo pang sumigla ang panitikang Filipino nang ilunsad ang gawad Carlos Palanca Memorial Awards for Litetature. Virgilio Almario (na may sulat-panulat na Rio Alma) . .o Panahon ng Pagkamit ng Kalayaan hanggang Kasalukuyan o Bilang patunay ng kasiglahan ng panitikang Filipino sa iba’t ibang uri sa panahong ito ay ang pagkakalimbag ng mga sumusunod na katipunan ng mga aklat: . - . Ryan Cayabyab. Asin. Plata. Levi Celerio. Mata). Plata. Nagsilang ang panahong ito ng mga musikerong Imelda Papin at Victor Wood. Pinakamasigla rin ang mga panitikang namayagpag sa media gaya ng sa radyo. Nagsilabasan rin ang mga karikaturang (komiks) na Darna. Mata). ng Hotdog. Liwayway at Zuma ni Mars Ravelo at ang pinakatanyag na Pugad Baboy. Pepe Smith at Freddie Aguilar na naging laman ng mga jukebox. telebisyon at sinehan. Lino Brocka (tagadirehe/Maynila sa Mga Kuko ng Liwanag) at Ishmael Bernal (tagadirehe/Himala) at Marilou Diaz-Abaya (tagadirehe/Oro. Sampaguita. . Mga lagaristang gaya nina Ricardo “Ricky” Lee (may-akda/Himala at Oro. At mga dulang panradyo ay kinagigiliwan naman ng mga nakatatanda. Nagbigay ng bagong hihip sa kulturang Pilipino ang mga bandang ito na nagpakilala ng iba pang genre ng musika sa lahi. Rivermaya at Parokya ni Edgar. tula. Maliban sa mga banda. kinilala rin ang mga musika ni Jolina Magdangal. sanaysay at kasaysayan sa pagbuo ng marami pang dulang pampelikula. Nagbukas ng daan sa marami pang musikero ang Eheads gaya ng sa Yano. the Teeth. Sumigla rin ang mga dulang pantelebisyong pambata lalung-lalo na ang Batibot. . Kinilala ang Eraserheads (isang bandang binubuo ng mga mag-aaral ng UP) sa pagpapasigla muli sa OPM. Jeremiah. Siakol. Rossel Nava at Carol Banawa na mga supling ng makabagong melo-musika ng bansa. Puspusan din ang produksyong pampelikula na nagsalin ng mga maikling-kwento at nobela sa pelikula at ginawang inspirasyon ang mga awit. Green Department. Naipanganak din ang maraming genre ng pelikula gaya ng independent flims at cinema veritae film. Ang TV at 5 and up. Pagkakaugnay-ugnay o kohirens .Kailangan magkaroon ng kaisahan sa tono.Kung mahusay ang pagkakahanay ng mga ideya o pangyayari . Kaisahan .nakakatulong ang paggamit ng ng paksang pangungusap .1. at ideya sa pagsulat upang magdugtung-dugtong ang mga kaisipan nang malinaw at maayos .Pangangailangan sa kakipilan .Tawag sa pangangilangan ng iisang paksang tatalakayin sa kabuuan ng isang sulatin . layunn.Makakatulong ang paggamit ng semantic mapping 2. Siya ay kilalang masunurin sa kanyang mga magulang.Mga saliang ginagamit upang magkaroon o kaya’y mapanatili ang ugnayan ng mga salita at pangungusap sa komposisyon 1. Paggamit ng panghalip na panao at panghalip na pamatlig Hal: Si Ana ay mabait na bata. Ang Pilipinas ay kilalang sentro ng Turismo. Dito makikita ang 7 wonder world. . pang-alis ng alinlangan at pamuno ng pagmamahal. ang ipnagbabawal na gamot ang pangunahing tinututukan ng ating pamahalaan. Maliban sa kahirapan. Pagggamit ng mga salitang naghahayag ng karagdagan Hal: Iyan ay ngiti – pampalakas-loob.2. pamawi ng lungkot. . . walang limitasyon ang retorika ngunit sa realidad. Paggamit ng salitang naghahayag ng pagsalungat hal: Sa imahinasyon. Maganda ka nga ngunit pangit naman ang iyong kalooban.3. nagkakaroon ng limitasyon ang retorika. Paggamit ng mga salitang naghahayag ng pagkakasunud-sunod ayon sa panahon Hal: Pagkatapos Samantala Habang .4. Paggamit ng mga salitang naghahayag ng bunga ng sinusundan Hal: Dahil dito… Bunga nito… Kaya… 5. Ngunit pawang basta-basta lamang ang mga ito kung ihahambing sa pagkakasigla ni Kleto. Pagkagamit ng mga salitang magkasingkahulugan at maging ang pag- uulit ng mga salita. Si Kleto ang siga ng mga siga sa Sapang Nabao. Sapagkat ang mga palad na nagbigay at nandidiring mabadaiit sa marurusing na palad na wari bang ang maninipis na kamay lamang ang malilinis Maraming siga-siga sa Sapang Nabao. . hindi inligay kundi inilaglag.6. Hal: Ilang singkong bagol ang nalaglag sa kanyang palad. A. Ang pagbibigay ng higit na pansin sa pinakamahalagang kaisipan sa loob ng isang talataan. Tumutukoy ito sa paglalagay ng pamaksang pangungusap sa wasto at angkop na lokasyon sa loob na talata . Diin o emfasis . Diin sa pamamagitan ng posisyon . Nakapagpapaalala ito sa atin ng kabukiran. matatayog na bundok at mga burol na tila nagpapahinalaw Mula sa “Di Laging Pasko ang Berde” ni Villanueva R. ng kalikasan at kasaganahan ng mapagpalang pagkalinga ng Maykapal sa kanyang nilikha. .Hal: May kapanatagn ding dala ang kulay berde. Gaya ng naantig sa atin sa pagtanaw ng malawak na kaparangan. at kagubatan. kabundukan. 1864 sa isang dampa sa Tanauan. Hal. 3 Isinilang si Mabini noong Hulyo 23. . Nagsimula siya sa isang angkang mahirap lamang. dinakip at ibinilanggo si Mabini dahil sa kanyang labis na paghanga kay Bonifacio. si Mabini ay tinaguriang Utak ng Himagsikan. Hal. agad siyang sumanib sa pangkat ni Aguinaldo at kalauna’y naging kanyang tagapayo at kanang-kamay. Batangas. Nang siya ay palayain. Ang kanyang mga magulang ay sina Dionisia Maranan at Inocencio Mabini na bagama’t mga dukha lamang ay kapwa mga huwarang magulang sa Tanuan. Simula noon. 2 Nang sumiklab ang himagsikan laban sa mga Kastila. Ang pagsasalin- salin ng lahi na naganap sa mahabang panahon ay nagbunga ng isang lahing maipagmamalaki sapagkat sila ay matapang. Hal: Nagugunita ko noong matagal nang panahong lumipas nang duating sa aking dalampasigan ang mga unang dayuhang maliliit. at may kulot na buhok. ganda at iba pang sukatan. maiitim. Diin sa pamamagitan ng proporsyon .b. laki. at maibigin sa kalayaan. Ilang beses silang nasakop ng ibang bansa subalit sila’y natatagumpay at nakamit ang kalayaang minimithi .Binibigyan ng proporsyunal na diin ayon sa halaga. matiyaga. Sinundan sila ng iba-iba pang dayuhang may kani-kaniyang ring kultura. Nasubok ang kanilang katapangan tuwing may magnanais na lumupig sa kanila. Nagagawa sa pamamagitan ng paggamit ng salitang at at o .Nakapgbibigay ng malinaw na pagkakatulad o pagkakaiba ng kanilang pagkakaugnay.c. Diin sa pagpapares-pares ng mga ideta . .Nakakatulong sa pagpapahayag ng varayti ng implikasyon . Bilang mga “mata” at “pandinig” ng daigdig. tulad ng mga hysteria o di kaya’y sa mga trivia. sa larangan ng pagpapataas ng antas ng kamalayan ng mga tao. higit na maraming espasyo ang dapat ilaan sa mga salalayang isyung panlipunan. ang panulat ay may kapanyarihan upang imulat ang mga mamamayan sa realidad na ito tungo sa ganap na pagtakwil sa ganitong umiiral na sistema. Sa bahaging ito. ang pamamahayag ay maaaring gumanap bilang isang epektibong midyum at instruento sa ganap na kalutasan ng suliraning ito. Imbes na ilaan ang maraming pahina ng mga pahayagan sa mga hindi makabuluhang pangyayari sa midya. ang responsibilidad ng mga manunulat ay nasa pagkakawing at pag-uugnay ng mga epekto (effects) at mga dahilan patikular ukol sa isyu ng human violations . ang mahalagang papel ay nasa balikat ng mga tagapaglathala at mga editor. Hal: Sa ganitong kalagayan. Kung gayon. Nahahati sa tatlong kategorya . pagkakaugnay-ugnay at diin sa sulatin .seleksyon . Paggawa ng Balangkas .Malaking Titik .sub-divisyon .paksang balangkas .divisyon . Tradisyunal na balangkas . Pinakakalansay ng isang akda . Upang magkaroon ng kaisahan.Bilang Romano .talatang balangkas . Makabangong Balangkas .pangungusap na balangakas .4.Bilang Arabiko . maging sino o anuman sila. Mahalin at Igalang ang Iyong mga Magulang Ni Rolando A. bilang ganti. Isipin mo na lang ang madarama nila kung sila’y ikahihiya mo. bakit hindi mo siya bilhan ng isang pocketbook o kahit na anong babasahin mula sa iyong naipong pera. kaya’t mga anak. Bernales Ang mga magulang ang nagbigay-bhay sa kanilang mga anak. Maraming paraan upang maipamalas ang iyong pagmamahal sa iyong mga magulang. mahalin at igalang ang iyong mga magulang. utang mo sa kanila ang iyong buhay. Marami ring paraan ng pagpapamalas ng paggalang sa iyong mga magulang. Isang halimbawa nio ay ang pagkukusa sa mga gawaing-bahay. Maipamamalas mo naman ang iyong paggalang sa iyong mga magulang hindi lamang sa paggamit ng po at opo. mahilig ba sa mga awiting kundiman ang iyong ina? Bakit hindi mo itigil minsan ang pakikinig sa mga awiting uso na gustong-gusto mo at hayaan mong makinig sila sa mga awiting gusto nila? Mahilig bang magbasa ng mga aklat ang iyong ama? Kung gayon. tungkulin ng bawat anak na mahalin at igalang ang kanilang mga magulang. Halimbawa. May kasabihan nga tayo na walang magulang ang hindi naghangad ng ikabubuti ng kanyang anak. dapat mong ikarangal ang iyong mga magulang kahit kanino man. Maipamamalas mo rin ang iyong pagmamahal sa iyong mga magulang sa pamamagitan ng pagtulong sa kanila upang mapagaan ang kanilang mga gawain. . Higit mong maipapakita ang iyong paggalang sa pamamagitan ng pagsunod sa kanilang payo. dapat mong sundin ang kanilang payo hinggil sa maingat na pagpili ng mga kasama at kaibigan at hinggil sa pagsisikap sa pag-aaral. Halimbawa. Maipapamalas mo ang iyong pagmamahal sa iyong mga magulang sa pamamagitan ng paggawa ng mga bagay na ikalulugod nila. Bumuo ng isang pangungusap na balangkas ayon sa nilalaman nito. Basahin ang kasunod na seleksyon. Tandaan. Higit sa lahat. Retorika – tawag sa mahalagang karunungan ng pagpapahayag na tumutukoy sa sining ng maganda at kaakit-akit na pagsasalita at pagsulat . Ang Balarila at Retorika Balarila – tawag sa agham na tumatalakay sa mga salita at sa kanilang pagkakaugnay- ugnay. I. saliwan. pumpon. salansan. kahawig Daanan. May pagkakataong tama ang kahulugan ay lihis o hindi angkop na gamitin Hal: Bunganga – bibig Nahulog – bumagsak Aalis. kamukha. lilisan Samahan. Pagpili ng wastong salita Ang pagiging malinaw na pahayag ay nakasalalay sa mga salitang gagamitin Kinakailangan angkop na salita sa kasipan at sitwasyong ipahahayag. uminom . tampok. yayao. pasadahan Bundok. tambak hinigop. sabayan. lahukan Kawangis. . . May pagkakataon ding kailangang gumamit ng eupemismo o paglulumanay sa ating pagpapahayag kahit na may tuwirang salita naman para rito Hal: Namayapa – namatay Palikuran – kubeta Hinaharap – dibdib Pinagsamantalahan – ginahasa Ari .…. Wastong gamit ng mga salita Kailangan taglayin ng mga pahayag ang kawastuhan ng balarila Mga salitang akala natin ay malayang nagpapalitan ngunit hindi pala dahil kailangang sundin ang tuntuning pambalarila . tulog na ang mga bata. Ito’y katumbas ng salitang when sa Ingles. Nang ako’y dumating sa bahay. Mag-aral kang mabuti nang makapasa ka sa iyong eksam. Ang nang ay ginagamit sa sumusunod na pagkakataon: ◦ ginagamit na pangatnig sa hugnayang pangungusap at panimula ng sugnay na di makapag-iisa. . Ako ay nasa paaralan na nang maalaala kong naiwan ko pala ang aking cellphone.1. ◦ ginagamit bilang pang-ugnay sa pandiwa at sa pang-abay na pamaraan · Binigkas ni Juana nang buong husay ang kanyang talumpati · Magsalita ka nang malakas at malinaw at nang ikaw ay maunawaan nila. · Marami nang tao sa bulwagan. · Iilan nang panauhin ang naiwan. . ◦ na nagbubuhat sa na na naangkupan ng ng ay ginagamit din bilang pang-abay na pamanahon na katumbas ng salitang already sa Ingles. ◦ ginagamit na pang-ugnay sa mga salitang inuulit sa loob ng pangungusap · Huwag kang takbo nang takbo. · Kahit na madilim ay gawa pa rin nang gawa ang masipag na iskolar. ◦ kasingkahulugan din ng upang at panumbas sa so that o in order to sa wikang Ingles. · Makisama tayong mabuti sa ating kapwa nang tayo ay lumigaya. · Iwasan mo ang barkada at mag-aral kang mabuti nang ikaw ay makapasa sa taong ito. 2. Ginagamit ang ng sa sumusunod na pagkakataon: ◦ bilang pantukoy na palayon na kasama ng tuwirang layon ng pandiwa. · Ang guro ay nagtuturo ng Filipino. · Ang magsasaka ay nagbubungkal ng lupa. ◦ bilang pantukoy na palayon na kasama ng tagaganap ng pandiwang balintiyak. Katumbas ng by sa Ingles. · Ang silid-aralan ay nalilinis ng mga iskolar. · Tinanggap ng dalaga ang handog ng binata. ◦ bilang pantukoy na maaaring kasama ng salitang siyang nag-aari sa bagay na binabanggit sa pangungusap. · Ang kantina ng Phil. Sci. ay malaki at malinis. · Ang aklat ng mga iskolar ay palagi nilang binabasa. ◦ bilang pang-ukol na katumbas ng with sa Ingles · Ako ay sinalubong niya ng ngiting magiliw. · Hinampas ni Gari ng kahoy ang malaking palaka. · May panauhin sa kanilang tanggapan. (Pandiwa) · May pupuntahan k aba mamaya? (Pandiwa) · Sa silid ay may dahan-dahang pumasok. (Pang-abay) .May at Mayroon 1. pang-abay at pandiwa. kapag ang sumusunod na salita ay pangngalan. (Pang-uri) · May bagong selfon si Aldrin. (Pangngalan) · May magandang dalaga sa silid. (Pang-uri) · Tila may kumakatok sa pinto. Ginagamit ang may sa sumusunod na pagkakataon: a. (Pangngalan) · May virus ang nahiram niyang USB. pang-uri. kapag ang sumusunod ay isang panghalip na panao sa kaukulang paari. c. · May kanya-kanya silang gawain kaya madali nila itong natapos. · May kanilang sariling bahay ang mga aso. · Masayang ipinagdiriwang ang pista roon sa may amin. . · Tila may sa ahas ang babaing iyan.b. kapag sinundan ng pantukoy na mga at pang-ukol na sa: · May mga iskolar na naliligo sa ilog kaninang umaga. · Tila may mga tungkulin ang mga classroom officers na kanilang nakalilimutan. din.Ginagamit ang mayroon sa sumusunod na pagkakataon: a.Mayroon pa bang natirang ulam? .Mayroon daw kilusan ngayon laban sa mga basura. yata.Kapag sinusundan ng mga katagang tulad ng daw. pa. ba. . . .Ang mga magbubukid ay mayroon ding magandang kinabukasan. baga at iba pa. d. Kapag ito’y nagsasaad ng patalinghagang kahulugan ng salitang mayaman o may kaya sa buhay.Hindi pa kayo dapat na umalis dahil mayroon pa tayong pag-uusapan. ginagamit bilang panagot sa tanong.b. .Lumapit ka sa mga mayroon upang makahingi ka ng tulong sa kanila.Ang mga Zobel de Ayala ay tunay na mayroon.Sagot: Mayroon. . c.Tanong: May kaibigan na ba si Evram? . .Sagot: Mayroon. .Mayroon kaming palatuntunan para sa Buwan ng Wika. . .Tanong: May pera pa ba tayo? . . Kapag ang sumusunod dito ay isang panghalip na panao sa kaukulang palagyo. Inabutan doon ni Jake si Jenny. doon at dito kapag ang nauunang salita rito ay nagtatapos sa katinig. din. . . Din-Rin.Sinigawan dito ni Anna si Julius. Dito-Rito .Umawit din si Rodolfo kasami ni Cheena. .Daw-Raw. . .Ginagamit ang daw. Doon-Roon.Tumawag daw siya sa akin sa telepono kanina. . roon at rito kapag ang nauunang salita rito ay nagtatapos sa patinig at malapatinig .Puntahan mo roon si Maria Divina Gracia.Ikasasaya ko kung ikaw ay pupunta rito mamaya . . .Maghihintay rin ako sa iyo kahit abutin man ng gabi.Payapa raw ang kalagayan ngayon sa Timog.Ginagamit ang raw. rin. 2. Ang kung ay ginagamit na pangatnig sa mga sugnay na di-makapag-iisa sa mga pangungusap na hugnayan. . . . Katumbas ng if sa Ingles.Sumama ka sa kanila kung ibig mo.Kung at Kong 1.Ibig kong makatulong sa mga mahihirap. .Pangarap kong maging mabuting mamamayan. Ang kong naman ay buhat sa panghalip na panao ng ko na nilagyan ng pang-angkop na ng. .Kung narito ka sana ay higit kaming masaya. .Subukin mong kumain ng gulay at prutas upang sumigla ka. . .Susubukin ng mga tagalalawigan ang galling ng mga tagalunsod. . lakas o kakayahan ng isang tao o bagay.Subukin mong gamitin ang sabong ito at baka hiyang sa iyo. 2.Subukin at Subukan 1. Ang subukan ay nangangahulugan ng pagtingin upang malaman ang ginawa ng isang tao o mga tao. “Wag n’yo akong subukan!” .Ani Erap noon. · . .Subukan mo siya upang malaman mo ang kanyang sekreto.Subukan mo ang iyong kasintahan hanggang sa makarating siya sa kanyang paroroonan. Ang subukin ay nangangahulugan ng pagsusuri o pagsisiyasat sa uri. Pahiran mo ng biton ang sapatos mo upang magmukha iyong bago. .Pahiran mo ng Vicks ang likod ng bata.Pahirin at Pahiran 1) Ang pahirin ay nangangahulugan ng pag-alis o pagpawi ng isang bagay.Pahirin mo ang iyong pawis sa noo. . 2) Ang pahiran ay nangangahulugan ng paglalagay ng isang bagay. . . .Pinahid ni Ace ang dugong umagos mula sa kanyang labi. .Pahirin mo ang iyong uling sa mukha. .Masarap na almusal ang pandesal na pinahiran ng mantekilya. Ang punasan ay ginagamit kapag ang binabanggit ay ang bagay na pinagtatanggalan ng kung ano man.Punasan mo ang iyong noo. .Punasan mo ang mesa. Ang punasin ay ginagamit kapag binabanggit ang bagay na tinatanggal.Punasin at Punasan 1. 2.Punasin mo ang alikabok sa mesa. .Punasin mo ang uling sa iyong pisngi. . . . Dok.Operahin at Operahan 1. .Ooperahin bukas ang mga mata ni Geelyn.Ooperahan nan g doctor ang naghihirap na bulag. Tinutukoy ng operahan ang tao at hindi ang bahagi ng kanyang katawan. . .Inoperahan na si Emil kahapon. Tinutukoy ng operahin ang tiyak na bahaging tinitistis.Kasalukuyang inooperahan si Woody sa Ospital ng Makati. . operahin nap o ninyo ang kumikirot kung tiyan. 2.Kailan nakatakdang operahin ang bukol sa iyong dibdib? . . . Ginagawa ito upang ilagay sa pintuan.Nakaharang sa pintuan ang paso ng halaman kung kaya’t hindi niya maisara ang pinto. 2. Ang pintuan (doorway) ay ang kinalalagyan ng pinto.Pinto at Pintuan 1. . .Isinara niya ang pinto upang hindi makapasok ang lamok. . Ang pinto (door) ay bahagi ng daanan na isinasara at ibinubukas. Ito rin ang bahaging daraanan kapag bumukas na ang pinto. Matitibay ang hagdanan ng kanilang bahay kaya hindi gumuho ang hagdan niyon matapos ang lindol. Ang hagdanan (stairway) ay bahagi ng bahay na kinalalagyan ng hagdan. . .Mabilis niyang inakyat ang hagdan upang marating ang klinika. Ang hagdan (stairs) ay mga baytang at inaakyatan at binababaan sa bahay/gusali. .Hagdan at Hagdanan 1. 2. . Ang iwanan (to leave something to somebody) ay nangangahulugang bibigyan ng kung ano ang isang tao.Iwan na lang niya ang bag niya sa kotse ko. 2. .Hindi iniwanan ng alak ng dumalaw na kamag-anak ang presong lasenggero. . .Iwanan mo ‘ko ng perang pambili ng pananghalian.Iwan at Iwanan 1. Ang iwan (to leave something) ay nangangahulugang huwag isama/dalhin. .Iwan mo na ang anak mo sa bahay nyo. .Sundin at Sundan 1 Ang sundin (follow an advice) ay nangangahulugang sumunod sa payo o parangal. Ang sundan (follow where one is going. .Sundin mo ang mga payo ng iyong mga magulang kung ayaw mong maligaw ng landas. .Sundan mo agad ang umalis mong kaibigan at baka tuluyan na iyong magtampo.Sundan mo ang demonstrasyon sa telebisyon kung nais mong matuto ng pagluluto ng paella. . follow what one does) ay nangangahulugang gayahin ang ginagawa ng iba o pumunta sa pinuntahan ng iba. 2. KUMUHA at MANGUHA .Kumuha (to get).Kumuha ng isang basong tubig si Neth para kay Jean. .Nanguha ng mga kabibe ang mga bata sa dalampasigan. . to collect) Hal.Manguha (to gather. . . . Magbili (to sell) – magbenta Hal.BUMILI at MAGBILI Bumili (to buy). Halimbawa: .Ipinakikilala ng kung ang di-katiyakan ng isang kalagayan. .Mag-ingat ka kung ikaw ang magmamaneho ng kotse. .Hindi niya masabi kung Sabado o Linggo ang pag- uwi niya sa probinsiya.Umuuwi siya sa probinsiya kapag araw ng Sabado. KAPAG at KUNG . .Ipinakikilala ng kapag ang isang kalagayang tiyak. Pumunta ang nanay sa Baguio para bumili ng mga sariwang gulay.Mag-ingat ka naman kapag nagmamaneho ka. . Nakikitira muna kami sa kanyang mga magulang samantalang wala pa akong trabaho. Samantalang .HABANG at SAMANTALANG Habang . Halimbawa: . .ang isang kalagayang may taning. o “pansamantala”. .o “mahaba”.Kailangang matutong umasa habang nabubuhay.ang isang kalagayang walang tiyak na hangganan.Gulung-gulo ang isip niya samantalang hindi pa dumarating ang sulat ng kanyang kasintahan. . .Gulung-gulo ang isip niya habang hindi pa siya sinsagot ng kanyang kasintahan. Ipagbabayad muna kita sa sine.pagbabayad para sa ibang tao Halimbawa: .Tatlong dosenang itlog na lamang ang ibabayad ko sa iyo sa halip na pera. Mali at katawa-tawa: Ibayad mo ako sa sine Ibinayad ko siya sa bus.IBAYAD at IPAGBAYAD Ibayad . . .pagbibigay ng bagay bilang kabayaran Ipagbayad . Tandaan: Gayon din ang pagkakaiba ng hagdan sa hagdanan Hagdan . .ang kinalalagyan ng hagdan ABUTAN at ABUTIN Abutin ang ang isang bagay Abutan ng isang bagay Halimbawa: . .Abutan mo ng pera ang Nanay.Abutin mo ang bayabas sa puno.ang inaakyatan at binababaan Hagdanan . WALISAN at WALISIN Walisin ang isang bagay na maaring tangayin ng walis Halimbawa: 1. Walisin mo ang mga tuyong dahon sa bakuran. 2. Aking wawalisin ang mga alikabok sa aking kuwarto. 3. Tayo nang walisin ang mga dumi sa sahig. 4. Nais kong walisin ang nagkalat na papel sa aklatan. Walisan ang pook o lugar Halimbawa: 1. Napakarumi ng iyong silid. Pwede bang walisan mo naman 'yan? 2. Aking wawalisan ang silid-aklatan dahil may bibisita bukas. 3. Walisan mo ang ating bakuran. Tambak ito ng mga tuyong dahon. 4. Nais kong walisan ang aklatan. Tandaan: - Gamitin ang salitang walisin kung ang ibig tukuyin ay ang pag-aalis ng partikular na dumi o kalat. - Gamitin ang salitang walisan kung ang tinutukoy ay isang partikular na lugar na marumi. IKIT at IKOT - Ginagamit ang ikit para maipakita ang kilos na paggilid mula sa labas patungo sa loob. - - Ang ikot naman ay mula sa loob patungo sa labas. Halimbawa: - Nakatatlong ikit muna sila bago nila natunton ang daan patungo sa loob ng kuweba. - Nahirapan pala silang makalabas ng tunnel. - Umikut-ikot muna sila sa loob nito bago nila nakita ang daan palabas. HATIIN at HATIAN - Hatiin ( to divide) o partihin; - Hatian ( to share) o ibahagi. Halimbawa: - Hatiin mo sa amin ang pakwan. - Hinatian niya ng kanyang hamburger ang namamalimos na bata. kung bawat bahagi ng pangungusap ay tumutulong para maihayag nang malinaw ang pangunahing diwa nito. . .kailangan ang kaisahan sa pangungusap para maging epektibo .Pagbuo ng Pangungusap . Paralel: Ang pag-eehersisyo at pagkain ng mga masustansyang pagkain ay mahalaga sa pagpapabuti ng ating kalusugan.1. Hal: Di. .timbang: Matapos magsitangis ay agad na nagbalot ng gamit ang mga napaalis na iskwater. Di-paralel: Ang pag-eehersisyo at masustansyang pagkain ay mahalaga sa pagpapabuti ng ating kalusugan. Tiyakin ang timbang na ideya at paralelismo sa loob ng pangungusap. Timbang: Matapos magsitangis ay agad na nagsipagbalot ng mga gamit ang mga napaalis na iskwater. Nagkakaisa: Nagsialis at nagsiuwi na ang mga panauhin ko kanina.Tiyaking nagkakaisa ang mga aspekto ng pandiwa sa pangungusap. . Hal: Hindi Magkaugnay: Hindi uunlad ang ating wika kapag hindi natin ito ginamit at nahilig tayo sa kalayawan. Huwag pagsamahin sa pangungusap ang hindi magkaugnay na kaisipan. Hal: Di-nagkakaisa: Nagsialis at nagsisiuwi na ang mga panauhin ko kanina. Wasto: Hindi uunlad ang ating wika kapag hindi natin ito ginamit. hindi ko iyon binili. . ay tunay na nakalilibang. gaya ng paglalaro ng taguan ng mga bata. Mabisa: Ang pagsasayaw. hindi ko binili ang aklat.Iwasan ang pagsama-sama ng maraming kaisipan sa iisang pangungusap Hal: Di-mabisa: Ang pagsasayaw gaya rin ng paglalaro ng mga bata ng taguan kung gabing walang buwan at ng pagdadama ng mga lalaking walang magawa at nagpapalipas ng oras sa pagupitan ay tunay na nakakaaliw. Malinaw: Dahil ayaw ko sa aklat. Gawing malinaw sa pangungusap kung alin ang pangunahing sugnay at ang pantulong the sugnay Hal: Hindi Malinaw: Dahil sa ayaw ko iyon. Gamitin ang tinig na balintiyak ng pandiwa kapag ang simuno ng pangunguap ay hindi siya ang gumaganap ng kilos Hal: Mali:Si Jubaile ay binili ang relo para kay Bernie. Mali: Si Marte ay kinuha ang hinog na papaya sa puno Tama: Ang hinog na papaya sa puno ay kinuha ni Noe. . Tama:Ang relo ay binili ni Jubaile para kay Bernie. Mabait na bata si Aldrin. Sa Filipino. Malapit: Malakas na tinawag ni Jay ang tao.Huwag ilayo ang salitang panuring sa tinuturingang salita Hal: Malayo: Maganda ang kuwentong binasa ko talaga. . Malapit: Maganda talaga ang kuwentong binasa ko. Mainamahal at ginagamit niya ang sariling wika. nauuna ang panaguri kaysa sa paksa sa karaninwang ayos ng pangungusap Hal: Ang sariling wika ay minamahal at ginagamit niya. Malayo: Tinawag ni Jay ang tao nang malakas. Si Aldrin ay mabait na bata.